Birçok yıl önce, dünya genelinde enerji dengelerinde meydana gelen değişimlerin yanı sıra Türkiye’nin bu alandaki potansiyeline dikkat çekmeye başladığımızda, genellikle etrafımızda bir sessizlik yaşanıyordu. O dönemde Ulusal Kanal’daki “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme getirmek, ülkemizin geleceği için bir sorumluluğu paylaşma başlangıcıydı. Günümüzde TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan anlaşma ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu alan üzerindeki vurgusu, konunun artık gerçekten önemli bir noktaya geldiğini göstermektedir. Bu makalede, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimsel sorumluluk, vatanseverlik ve halkımıza karşı duyduğumuz vicdani yükümlülük çerçevesinde derinlemesine ele almayı amaçlıyoruz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikalarında yaşanan dönüşüm, fosil yakıtların azalması ve jeopolitik krizlerin yarattığı arz güvenliği açmazı ile önemli bir paradigma değişimi gerektiriyor. Yenilenebilir enerji kaynakları olan rüzgar ve güneş, oldukça değerlidir fakat modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapılarının ihtiyaç duyduğu kesintisiz “baz yük” enerjisi sağlama kapasitesine sahip değildirler. Bu durum, nükleer enerjinin yeniden gündemimize alınmasının koşullarını yaratmıştır.

Türkiye, geçtiğimiz yirmi yılda jeopolitik gereklilikler ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda sağladığı savunma sanayiinde hızlı bir büyüme sürecine girmiştir. Sektördeki 2025 tahminlerinde 10 milyar dolara ulaşan ihracat ve rekor seviyedeki Ar-Ge harcamaları, mühendislik ve teknoloji olasılıklarımızın ne denli genişlediğinin bir göstergesidir. Ancak bu büyük endüstriyel kapasite; kompozit üretim fırınları, rüzgar tünelleri, süper bilgisayar simülasyon merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi büyük enerji tüketen süreçlerin enerji ve ısı taleplerini önemli seviyelere çıkarmıştır.

Sektörün enerji tüketimine ilişkin sayısal veriler vermek, meselenin ağırlığını kavramak açısından önemlidir. ASELSAN’ın tesislerinin yıllık enerji tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) civarındadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi faaliyetlerinin bu rakamı katlayarak artırdığı, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal çalışma süreçlerinin de benzer yoğun enerji taahhütleri gerektirdiği nettir. Türk Savunma Sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerjisinin geleneksel yollarla, ulusal elektrik şebekesinden sağlanması; savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbeler gibi durumlarda büyük kayıplara neden olabilecek riskler taşımaktadır. Bu açığı kapatmanın en etkili yolu, “ada modunda” bağımsız operasyonlar gerçekleştirebilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Bu mikroşebeke sisteminin temel yapı taşı, kesinlikle toryumla çalışan SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan daha fazla bulunan, kendi başına nükleer silah üretiminde kullanılmayan, uzun ömürlü olduğu gibi radyoaktif atık üretimi de son derece düşük olan önemli bir hammaddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerinde, dünyada tespit edilebilen toryum rezervinin 6,3 milyon tonun üzerinde olduğu belirtilmektedir. Türkiye, bu stratejik elementin küresel dağılımında Hindistan ve Brezilya ile birlikte en zengin toryum yataklarına sahip ülkelerden biri konumundadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezerv miktarı yaklaşık 380 bin ton civarındadır. Fakat, Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş jeolojik tahminlerine göre, Malatya ve Isparta’nın potansiyel alanlarının eklenmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğu ve bunun dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini temsil ettiği belirtilmektedir. Yalnızca Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin ton civarındaki rezerv, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığı takdirde, Türkiye’nin elektrik gereksinimini onlarca yıl boyunca karşılayabilecek bir kapasiteye sahiptir. Bu toprakların altında bulunan bu zenginlik, yalnızca bir nimet olarak değil, onu işleyerek değerlendirmenin sorumluluğunu üstlenecek bilimsel irade talebinde bulunmaktadır.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun bir enerji kaynağı olarak kullanılması, doğrudan nükleer reaktörlerde yakılabilen Uranyum-235’ten daha karmaşık bir fiziksel alt yapı gerektirmektedir. Toryum-232 “doğurgan” bir element olup, reaktör içinde bir nötron alarak Toryum-233’e, bunu takiben beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde bir beta bozunumunu geçirerek mükemmel bir nükleer yakıt olan, bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşüm sürecini gösterir.

İşte bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en güçlü savunucusu, fizik alanındaki uzmanlığıyla tanınan merhum Prof. Dr. Engin Arık ve onun ekibiydi. Arık hocanın önderlik ettiği “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” şeklinde tanımlanmıştı. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcıdan elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe çarptırarak yoğun bir nötron akışı üretimi sağlamakta ve böylece sistemin nötron jeneratörü haline gelmesini sağlamaktadır. En çarpıcı özelliği, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) tasarlanmış olmasıdır. Acil bir durumda hızlandırıcının elektriği kesildiğinde proton demeti durur, nötron kaynağı devre dışı kalır ve fisyon tepkimesi birkaç milisaniye içinde kendiliğinden sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, klasik reaktörlerde görülen erime kazalarının esasen mümkün olmaz hale gelmesini sağlar.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimizde bir burukluk ve vicdani bir yük var. Çünkü Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya seyahat ederken yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerinin uzun yıllar duraklamasına ve bu topraklardaki bilimsel gelişimin sekteye uğramasına neden olmuştur. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürme konusunda başarı elde eden, bu potansiyelin somut projelere dönüştürülmesinde öncülük eden nadir bilim insanlarımızdandı.

Yaşanan kazanın akabinde eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın gerisinde sabotaj ihtimalini ve Türkiye’nin nükleer potansiyelinin istenmediği yönünde küresel güç odaklarının müdahalesini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olmasından dolayı hedef gösterildiğini düşünüyorum” diyen Metin Arık’ın